පරිසර හිතකාමී වාහන සහ බැටරි නිෂ්පාදනයේ යථාර්ථය

ටෙස්ලා (Tesla) විද්‍යුත් වාහනයක චැසිය සහ බැටරි පද්ධතිය. රෝද 4 මැද බැටරි පද්ධතිය ඇති අතර පසුපසට වන්නට ඇත්තේ මෝටරයයි

අද ලෝකයේ පරිසර හිතකාමී ගමන් බිමන් ගැන කතා කරන විට මුලින්ම මතකයට එන්නේ විද්‍යුත් වාහනයි. "කාබන් විමෝචනය බිංදුවයි" යන ආකර්ශනීය ලේබලය යටතේ ප්‍රසිද්ධ වී ඇති ටෙස්ලා වැනි වාහන දෙස බලන විට අපට පෙනෙන්නේ ඉතා පිරිසිදු තාක්ෂණයක්. නමුත් මේ වාහනයක හදවත බඳු බැටරියක් නිර්මාණය කිරීමේ ක්‍රියාවලිය දෙස මඳක් විමසිලිමත්ව බැලූ විට පෙනී යන්නේ, එම බැටරිය පාරට එන්නටත් පෙර පෘථිවියට විශාල වන්දියක් ගෙවා ඇති බවයි.

එකම එක බැටරියකට අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය සොයා ගැනීම සඳහා සිදු කරන කැණීම් ප්‍රමාණය සැබවින්ම විශ්මයජනකයි. සාමාන්‍යයෙන් බැටරියක් සඳහා අවශ්‍ය ලිතියම්, කොබෝල්ට්, නිකල් සහ තඹ වැනි ඛනිජ වර්ග ටික වෙන් කරගැනීමට පමණක් පෘථිවි තලයෙන් පස් සහ පාෂාණ ටොන් 250ක් පමණ හාරා ඉවත් කළ යුතුයි. මේ දැවැන්ත මෙහෙයුම සිදු කරන්නේ Caterpillar 994A වැනි යෝධ යන්ත්‍ර මඟින් වන අතර, එවැනි එක් යන්ත්‍රයක් පැය 12ක් ක්‍රියා කිරීමට පමණක් ඩීසල් ලීටර් 1,000ක් දහනය කරනවා. මේ අනුව බලන කල, විද්‍යුත් වාහනයක් නිෂ්පාදන අවධියේදීම පරිසරයට විශාල කාබන් ණයක් (Carbon Debt) එක් කරන බව රහසක් නෙවෙයි.

මෙම තත්ත්වය හමුවේ බොහෝ දෙනෙකුට පැන නගින ගැටලුවක් වන්නේ, එසේ නම් බැටරි වාහනවලට වඩා සාමාන්‍ය පෙට්‍රල් හෝ ඩීසල් වාහනයක් භාවිත කිරීම පරිසරයට වඩා හිතකාමී නොවේද යන්නයි. නමුත් මෙහිදී අප අවධානය යොමු කළ යුත්තේ වාහනයක සම්පූර්ණ ජීවන චක්‍රය දෙසයි. සාමාන්‍ය ඉන්ධන වාහනයක් නිෂ්පාදනය කිරීමේදී පරිසරයට වන හානිය බැටරි වාහනයකට වඩා අඩු වුවත්, එය පාරේ ධාවනය වන සෑම මොහොතකම අඛණ්ඩව විෂ වායූන් වායුගෝලයට මුදාහරිනවා. විද්‍යුත් වාහනයක් කිලෝමීටර් 20,000ත් 40,000ත් අතර ප්‍රමාණයක් ධාවනය කළ පසු, එය නිෂ්පාදනය කිරීමට වැය වූ අමතර කාබන් ප්‍රමාණය පියවා ගැනීමට සමත් වෙනවා. එතැන් සිට ඉදිරියට ගතවන සෑම වසරකම එය සාමාන්‍ය වාහනයකට වඩා පරිසරය සුරකින බව විද්‍යාත්මක දත්ත පෙන්වා දෙනවා.

කෙසේ වෙතත්, මේ තාක්ෂණයේ ඇති තවත් භයානක පැත්තක් වන්නේ බැටරියක ආයු කාලය අවසන් වූ පසු එය බැහැර කරන ආකාරයයි. බැටරියක් සෑදීමට ගත් ලිතියම්, කොබෝල්ට් වැනි බැර ලෝහ, නිසි කළමනාකරණයකින් තොරව පරිසරයට මුදාහැරියහොත් ඒවා දරුණු විෂ බවට පත් වෙනවා. මෙම ලෝහ වර්ග භූගත ජලයට මුසු වීමෙන් පානීය ජලය සහ වගාබිම් විනාශ වන අතර, එය ආහාර දාමය හරහා මිනිස් සිරුරට පවා ඇතුළු විය හැකියි. එමෙන්ම, මෙම බැටරි කැඩී බිඳී ගියහොත් හෝ රත් වුවහොත් ඉතා පහසුවෙන් ගිනි ගන්නා අතර, එමඟින් පිටවන දුමාරය අතිශය විෂ සහිතයි.

අවසාන වශයෙන් ගත් කල, විද්‍යුත් වාහන තාක්ෂණය යනු දෝෂ රහිත විසඳුමක් නොවේ. බැටරියක් නිපදවීම සඳහා පොළොවට දෙන බර සහ එය නිසි ලෙස බැහැර නොකිරීමෙන් වන හානිය අවම කළ හැක්කේ ක්‍රමවත් ප්‍රතිචක්‍රීකරණ ක්‍රියාවලියක් මඟින් පමණයි. බැටරියක ඇති ලෝහවලින් 95%ක්ම නැවත ලබාගෙන අලුත් බැටරි සෑදීමට පාවිච්චි කළ හැකි නම්, අනාගතයේදී අලුතින් පතල් හෑරීමේ අවශ්‍යතාව ද අඩු වනු ඇත. එබැවින්, විද්‍යුත් වාහන සැබවින්ම "හරිත" වන්නේ එහි නිෂ්පාදනයේ සිට බැහැර කිරීම දක්වා වූ සෑම පියවරක්ම වගකීමෙන් යුතුව සිදු කරන්නේ නම් පමණි.

ශ්‍රී ලංකාවට ආසන්න මුහුදේ සිදුවන නාවික ප්‍රහාරය සහ එහි කලාපීය බලපෑම

 

ශ්‍රී ලංකාව වටා ඇති මුහුදු තීරය ලෝකයේ උපායමාර්ගිකව ඉතාමත් වැදගත් කලාපයකි. ඉන්දියන් සාගරයේ මධ්‍යයට වන්නට පිහිටා ඇති මෙම දූපත් රාජ්‍යය, මැදපෙරදිග, නැගෙනහිර ආසියාව සහ යුරෝපය යා කරන ප්‍රධාන වෙළඳ මාර්ගයන්ට අසලින් පිහිටා තිබේ. ලෝකයේ බලශක්ති ප්‍රවාහනයෙන් සහ වාණිජ වෙළඳාමෙන් විශාල කොටසක් ශ්‍රී ලංකාව අසලින් සිදුවන නිසා, මෙම මුහුදු තීරයේ සිදුවන ඕනෑම යුධමය සිදුවීමක් ජාත්‍යන්තරයේ දැඩි අවධානයට ලක්වේ. උදාහරණයක් ලෙස, ඇමරිකානු නාවික හමුදාව ශ්‍රී ලංකාවට ආසන්න මුහුදේ ප්‍රහාරයක් එල්ල කරන උපකල්පිත අවස්ථාවක් ගතහොත්, ඒ හරහා යුධ මෙහෙයුම්, සමුද්‍රීය නීතිය, කලාපීය සබඳතා සහ මානුෂීය වගකීම් පිළිබඳ සංකීර්ණ ගැටලු රාශියක් මතු වේ.

මෙවැනි තත්ත්වයක් තේරුම් ගැනීමට නම්, මුලින්ම එම ප්‍රහාරය එල්ල වූ මුහුදු තීරයේ භූගෝලීය සහ නීතිමය තත්ත්වය සොයා බැලිය යුතුය. එක්සත් ජාතීන්ගේ සමුද්‍රීය නීතියට අනුව මුහුදු කලාප කිහිපයකට බෙදා ඇත. වෙරළ තීරයේ සිට නාවික සැතපුම් 12ක් දක්වා වූ සීමාව රටක ‘දේශීය මුහුදු තීරය’ (Territorial Waters) ලෙස හැඳින්වෙන අතර එහි සම්පූර්ණ බලය අදාළ රටට හිමිවේ. එතැන් සිට නාවික සැතපුම් 200ක් දක්වා වූ සීමාව ‘අනන්‍ය ආර්ථික කලාපය’ (Exclusive Economic Zone) ලෙස හැඳින්වේ. එහිදී ස්වාභාවික සම්පත් සම්බන්ධයෙන් එම රටට අයිතියක් තිබුණද, වෙනත් රටක නාවික ක්‍රියාකාරකම් පාලනය කිරීමට පූර්ණ බලයක් හිමි නොවේ. යම් හෙයකින් මෙම සීමාවලින් ඔබ්බට ප්‍රහාරයක් සිදුවූයේ නම්, එය ජාත්‍යන්තර මුහුදේ සිදුවූවක් ලෙස සැලකෙන අතර ඒ සඳහා වෙරළබඩ රටවල අවසරය අවශ්‍ය නොවේ. එබැවින් එවැනි සිදුවීමකදී ශ්‍රී ලංකාවේ වගකීම හෝ සම්බන්ධය තීරණය වන්නේ සිදුවීම වූ ස්ථානය අනුවය.

බොහෝ විට මෙවැනි අවස්ථාවලදී බුද්ධි තොරතුරු හුවමාරු කර ගැනීම පිළිබඳවද කතාබහක් ඇතිවේ. නූතන නාවික මෙහෙයුම් සඳහා චන්ද්‍රිකා, මුහුදු සීමා නිරීක්ෂණ ගුවන් යානා සහ දියුණු තාක්ෂණික පද්ධති භාවිතා වේ. මේ නිසා ඉන්දියන් සාගරයේ නෞකාවක ගමන් මග නිරීක්ෂණය කිරීමට ඇමරිකානු නාවික හමුදාවට කලාපීය රටවල සහය අත්‍යවශ්‍ය නොවේ. මුහුදු කොල්ලකරුවන් මැඩලීමට හෝ වෙළඳ නෞකා ආරක්ෂා කිරීමට රටවල් අතර තොරතුරු හුවමාරු වුවද, ඒවා සාමාන්‍යයෙන් යුධමය ප්‍රහාර සඳහා යොදා නොගැනේ. බොහෝ විට විදේශීය නාවික මෙහෙයුමක් සිදුවන බව වෙරළබඩ රටක් දැනගන්නේ එය සිදුවී අවසන් වූ පසුව විය හැකිය.

ඉන්දු-පැසිෆික් කලාපයේ ඇමරිකාව සමඟ සමීප සබඳතාවක් පවත්වන ඉන්දියාවේ භූමිකාව ගැනද මෙහිදී අවධානය යොමු වේ. ඉන්දියාව සහ ශ්‍රී ලංකාව අතර මුහුදු සීමා බෙදාගැනීම පිළිබඳ ගිවිසුම් තිබුණද, ඉන් අදහස් වන්නේ ශ්‍රී ලංකාවට අයත් මුහුදු කලාපයේ පාලනය ඉන්දියාවට හිමිවන බව නොවේ. ශ්‍රී ලංකාවට තවමත් තම මුහුදු සීමාවේ පරමාධිපත්‍යය හිමිව ඇත. ඉන්දියාව ආරක්ෂක කරුණු සම්බන්ධයෙන් ඇමරිකාව සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කළත්, ශ්‍රී ලංකාව අසල සිදුවන මෙවැනි හමුදාමය සිදුවීමකට මැදිහත් වීම බරපතල තීරණයකි. මන්ද, ශ්‍රී ලංකාවේ ඇතිවන දේශපාලන හෝ යුධමය අස්ථාවරත්වය ඉන්දියාවේ ආරක්ෂාවටද සෘජුව බලපාන බැවිනි.

මෙම තත්ත්වය තවත් සංකීර්ණ විය හැක්කේ ඉරාන නෞකා වැනි වෙනත් පාර්ශවයන් ශ්‍රී ලංකාවේ මුහුදු සීමාවේ හෝ වරායක සිටින අවස්ථාවකදීය. ජාත්‍යන්තර මානුෂීය ප්‍රතිපත්තිවලට අනුව, ආපදාවට පත් ඕනෑම නෞකාවකට සහය ඉල්ලා සිටීමට අයිතියක් ඇත. වෛද්‍ය ආධාර, අලුත්වැඩියාවන් හෝ තාවකාලික ආරක්ෂාව සැපයීම මින් අදහස් කෙරේ. එවැනි උපකාරයක් කිරීම යනු එම රටේ දේශපාලන ස්ථාවරය අනුමත කිරීමක් නොවේ. බොහෝ රටවල් ලෝක දේශපාලන පීඩනයන් මධ්‍යයේ වුවද මෙවැනි මානුෂීය වගකීම් ඉටු කිරීමට බැඳී සිටී.

මෙවැනි අවස්ථාවක ශ්‍රී ලංකාව පෙනී සිටින්නේ තමන් ලබාදුන් සහය හුදෙක් මානුෂීය පදනම මත කළ එකක් බව පවසමිනි. සියලු පාර්ශව සමඟ විනිවිදභාවයෙන් යුතුව කටයුතු කිරීම මෙහිදී අත්‍යවශ්‍ය වේ. ශ්‍රී ලංකාව ඉතිහාසය පුරාම අනුගමනය කළේ කිසිදු බල කඳවුරකට ගැති නොවී සියලු මහා බලවතුන් සමඟ සමබර සබඳතාවක් පවත්වා ගැනීමේ ප්‍රතිපත්තියකි. අර්බුදකාරී අවස්ථාවක මෙම නොබැඳි පිළිවෙත රැක ගැනීම ඉතා වැදගත් වේ.

ඇමරිකාවේ පැත්තෙන් බැලූ විට, ඔවුන්ගේ ප්‍රධාන අවධානය යොමු වන්නේ ශ්‍රී ලංකාවේ භූමිකාවට වඩා තම මෙහෙයුම් ඉලක්ක සපුරා ගැනීම කෙරෙහි ය. ශ්‍රී ලංකාව සෘජුවම සතුරු හමුදාවකට උදව් කළ බවට සාක්ෂි නොමැති නම්, ඇමරිකාව දණ්ඩනීය ක්‍රියාමාර්ග වෙනුවට රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සාකච්ඡා මගින් ගැටලුව විසඳා ගැනීමට උත්සාහ කරනු ඇත.

අවසාන වශයෙන්, මෙවැනි තත්ත්වයකදී ශ්‍රී ලංකාවට ඇති ලොකුම අභියෝගය වන්නේ මහා බලවතුන් අතර ඇතිවන ගැටුම් හමුවේ තම ස්වාධීනත්වය රැක ගැනීමයි. රට පිහිටා ඇති ස්ථානය වාසිදායක මෙන්ම අභියෝගාත්මකද වේ. එබැවින් ජාත්‍යන්තර නීතියට ගරු කරමින්, මානුෂීය වගකීම් ඉටු කරමින් සහ රාජ්‍යතාන්ත්‍රිකව මධ්‍යස්ථව සිටීම ශ්‍රී ලංකාව සතු වැදගත්ම උපායමාර්ගික ශක්තිය වනු ඇත.

කෘත්‍රිම බුද්ධිය සහ මානව වර්ගයාගේ අනාගතය: ගෝලීය බල අරගලයක සදාචාරාත්මක අර්බුදය

තාක්ෂණික ශිෂ්ටාචාරයේ තීරණාත්මක සන්ධිස්ථානයකට අප පැමිණ සිටිමු. කෘත්‍රිම බුද්ධිය (AI) යනු හුදෙක් අපගේ ජීවිත පහසු කරන මෘදුකාංගයක් පමණක් නොව, එය ලෝක බල තුලනය තීරණය කරන අලුත්ම සාධකය බවට පත්ව තිබේ. මෑතකදී ඇමෙරිකානු ආරක්ෂක අංශ 'Anthropic' සමාගමේ 'Claude' AI තාක්ෂණය යුධමය අවශ්‍යතා සඳහා යොදාගත් පුවතින් තහවුරු වන්නේ, මනුෂ්‍ය වර්ගයාගේ යහපත උදෙසා නිර්මාණය කළ මෙවලම් පවා කෙමෙන් කෙමෙන් යුධ අවි බවට පරිවර්තනය වෙමින් පවතින බවයි.

1. තාක්ෂණික ද්විත්ව භාවිතය සහ සදාචාරාත්මක පරස්පරතාව

ඕනෑම විද්‍යාත්මක සොයාගැනීමක් මෙන්ම AI තාක්ෂණය ද 'ද්විත්ව භාවිත' (Dual-use) ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. පිළිකා රෝග විනිශ්චය සඳහා යොදාගන්නා ඇල්ගොරිතමයකටම, යුධ පිටියක ඉලක්ක හඳුනාගැනීමේ හැකියාව ද පවතී. මෙහි ඇති බරපතළම ගැටලුව වන්නේ, තාක්ෂණය නිර්මාණය කළ සමාගම්වල "මානුෂීය ප්‍රතිපත්ති" සහ රජයන්හි "ආරක්ෂක අවශ්‍යතා" අතර පවතින ගැටුමයි. මානුෂීය අරමුණු වෙනුවෙන් කැපවුණු තාක්ෂණික ශිල්පියෙකු ලියන කේතයක් (Code), අවසානයේ මිනිස් ජීවිත විනාශ කරන මෙහෙයුමක කොටසක් වීම බරපතළ සදාචාරාත්මක කඩාවැටීමකි.

2. බලවත් ජාතීන් සහ AI අවි තරඟය (The AI Arms Race)

න්‍යෂ්ටික අවි තරඟය මෙන්ම, වර්තමානයේ ලෝක බලවතුන් අතර රහසිගත AI අවි තරඟයක් නිර්මාණය වී ඇත. ජාත්‍යන්තර සම්මුතීන් කොතෙක් තිබුණද, තමන්ගේ ජාතික ආරක්ෂාව හෝ දේශපාලන වාසිය වෙනුවෙන් මේවා නොසලකා හැරීමට බලවත් රටවල් පෙළඹෙයි. රජයන් විසින් පනවනු ලබන නීති පවා එම රජයන්හිම ආරක්ෂක අංශ විසින් ප්‍රායෝගික අවශ්‍යතා මත උල්ලංඝනය කරන ආකාරය අපට දැකගත හැකිය. මෙහි ඇති භයානකම තත්ත්වය වන්නේ, මිනිස් පාලනයෙන් තොර "ස්වයංක්‍රීය මාරාන්තික අවි" (Lethal Autonomous Weapons) බිහිවීමේ අවදානමයි.

3. තාක්ෂණික ශිල්පීන්ගේ කාර්යභාරය සහ 'ආරක්ෂිත වැටකඩොලු'

තාක්ෂණය නිර්මාණය කරන පුද්ගලයාට එය පාලනය කිරීමේ සුවිශේෂී බලයක් ඇත. තාක්ෂණික ශිල්පීන්ට තම නිර්මාණ තුළම සදාචාරාත්මක සීමාවන් (Safety Alignment) පැනවිය හැකිය. විනාශකාරී හෝ අමානුෂීය නියෝග පිළිපැදීම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලෙස AI පද්ධති පුහුණු කිරීම (Hard-coding ethics) මගින් යම් මට්ටමක පාලනයක් ලබාගත හැකිය. එසේම, ලොව පුරා තාක්ෂණික ශිල්පීන් එකාවන්ව තම නිර්මාණ යුද්ධයට යොදා ගැනීමට එරෙහිව නැගී සිටින්නේ නම්, බලවත් ජාතීන්ට පවා තම ගමන අඩාල කිරීමට සිදුවනු ඇත.

4. ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පාලනයක අවශ්‍යතාවය

න්‍යෂ්ටික අවි පාලනය සඳහා 'International Atomic Energy Agency' (IAEA) වැනි සංවිධානයක් පවතිනවා සේම, AI තාක්ෂණය නියාමනය සඳහා ද ස්වාධීන ජාත්‍යන්තර අධිකාරියක අවශ්‍යතාව අද දැඩිව පවතී. මෙම සංවිධානයේ බලය රටවල් කිහිපයකට පමණක් සීමා වූ 'නිෂේධ බලය' සහිත පද්ධතියක් නොවිය යුතුය. ශ්‍රී ලංකාව වැනි සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල් පවා AI නිර්මාණය කිරීමේ විභවයක් සහිත බැවින්, මෙහි පාලනය 'තාක්ෂණික ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක්' මත පදනම් විය යුතුය.

5. අපට කළ හැක්කේ කුමක්ද?

සාමාන්‍ය ජනතාව ලෙස අපට තාක්ෂණිකව බලපෑම් කළ නොහැකි වුවත්, "ලෝක ජනමතය" ගොඩනැගීමට අපට හැකියාව ඇත. තාක්ෂණය දේශපාලන අවියක් බවට පත්වන ආකාරය ගැන දැනුවත් වීමත්, සදාචාරාත්මක AI භාවිතයක් ඉල්ලා හඬ නැගීමත් අත්‍යවශ්‍ය වේ. බලවත් ජාතීන් තම වාසිය වෙනුවෙන් තාක්ෂණය යොදා ගත්තද, ලෝකවාසී ජනතාවගේ සාමූහික විරෝධය හමුවේ ඔවුන්ට යම් සීමාවන් පැනවීමට සිදුවනු ඇත.

නිගමනය

කෘත්‍රිම බුද්ධිය යනු මනුෂ්‍ය වර්ගයාගේ අවසානය නොව, නව යුගයක ආරම්භය විය යුතුය. එය විනාශකාරී අවියක් වෙනවාද, නැතහොත් මානුෂීය මෙවලමක් වෙනවාද යන්න තීරණය වන්නේ බලවත් ජාතීන්ගේ දේශපාලන අවශ්‍යතා මත නොව, අප සියලු දෙනා ගොඩනගන සදාචාරාත්මක එකඟතාවය මතය. තාක්ෂණය දියුණු වන වේගයටම මිනිස් හදවතේ සහකම්පනය සහ ප්‍රඥාව දියුණු කරගැනීම අප හමුවේ ඇති ලොකුම අභියෝගයයි.

දිසාවෙන් දිසාවට වෙනස් වන "දුප්පත්කමේ ඉම" හෙවත් දරිද්‍රතා රේඛාව