කලාකරුවාගේ වැරදිවලින් කලාව කිලිටි වේද?

මානව ශිෂ්ටාචාරය තුළ කලාවට සැමවිටම හිමිවන්නේ සුවිශේෂී ස්ථානයකි. ගීත, කවි, සිනමාපට, සිතුවම් සහ සාහිත්‍යයට සමාජය සැනසීමට, දිරිමත් කිරීමට මෙන්ම පරිවර්තනය කිරීමට ද විශාල බලයක් ඇත. එසේ වුවද, ඉතිහාසය අප ඉදිරියට නිරන්තරයෙන්ම දුෂ්කර ප්‍රශ්නයක් රැගෙන එයි. එනම්, කාගේත් ආදරය දිනූ නිර්මාණයක නිර්මාණකරුවා ඉතා දුෂිත හැසිරීමක් සම්බන්ධයෙන් චෝදනාවට ලක්වුවහොත් හෝ වරදකරු වුවහොත් සිදුවන්නේ කුමක්ද? කලාකරුවා හෙළා දකින අතරතුර, ඔහුගේ කලා නිර්මාණ අගය කිරීමට සමාජයට දිගටම හැකියාව තිබේද? නැතහොත් නිර්මාණකරුවාගේ සදාචාරාත්මක බිඳවැටීම නිසා එම නිර්මාණයට ද සදාකාලික කැලලක් ඇති වේද?

බොහෝ ශ්‍රී ලාංකිකයන්ගේ හදවත් ස්පර්ශ කළ ගී පද රචකයෙකු වන පූජ්‍ය පල්ලේගම හේමරතන හිමියන්ට එල්ල වී ඇති බරපතළ චෝදනා සමඟ මෙම ප්‍රශ්නය ශ්‍රී ලංකාව තුළ නැවතත් දැඩි ලෙස මතු වී තිබේ. කරුණාරත්න දිවුල්ගනේ මහතා ගැයූ එම ගීත, පරම්පරා ගණනාවක සිත් ගත් ආධ්‍යාත්මික, හැඟීම්බර සහ දාර්ශනික ගැඹුරකින් යුක්ත විය. "අතීතය සිහිිනයක් පමණයි . . . සැබෑ සුවඳක් නෑ..." වැනි ගී පද මඟින් ශ්‍රාවකයන්ට මතක් කර දුන්නේ බුදුදහමේ කියවෙන අනිත්‍යතාව සහ මිනිස් ජීවිතයේ තාවකාලික ස්වභාවයයි.

කෙසේ වෙතත්, අපයෝජන සම්බන්ධ චෝදනා නිසා කලාවේ ඇති සදාචාරාත්මක පණිවිඩය සහ කලාකරුවාගේ යැයි කියනු ලබන හැසිරීම අතර වේදනාකාරී පරස්පරතාවක් නිර්මාණය වේ. බොහෝ රසිකයන්ට මෙය හුදෙක් නීතිමය ප්‍රශ්නයක් පමණක් නොවන අතර, එය හෘද සාක්ෂියේ අර්බුදයකි. කලාත්මක විශිෂ්ටත්වය, පුද්ගලික සදාචාරයෙන් වෙන් කළ හැකිද නැතහොත් වෙන් කළ යුතුද යන්න පිළිබඳව නැවත සිතා බැලීමට දැන් මහජනතාවට සිදු වී ඇත.

කලාව සහ කලාකරුවා වෙන් කිරීම

නූතන සාහිත්‍ය හා කලා විචාරය තුළ වඩාත්ම වාද විවාදවලට ලක්වන එක් සංකල්පයක් වන්නේ "කතුවරයාගේ මරණය" (Death of the Author) ලෙස හැඳින්වෙන අදහසයි. ප්‍රංශ ජාතික දාර්ශනික රෝලන්ඩ් බාත්ස් (Roland Barthes) විසින් ප්‍රචලිත කරන ලද මෙම සිද්ධාන්තයෙන් කියවෙන්නේ, නිර්මාණයක් බිහි වූ පසු එය එහි නිර්මාණකරුවාගෙන් ස්වායත්ත (ස්වාධීන) වන බවයි. මෙම දෘෂ්ටිකෝණයට අනුව, කලා නිර්මාණයක් අයිති වන්නේ නිර්මාණකරුවාට නොව එය රසවිඳින ප්‍රේක්ෂකයාට හෝ ශ්‍රාවකයාට ය.

මෙම මතයට අනුව, නිර්මාණකරුවා පසුව සදාචාරාත්මකව දෝෂ සහිත අයෙකු බව ඔප්පු වුවද, ගීතයක, සිනමාපටයක හෝ කෘතියක ඇති සුන්දරත්වය සහ සත්‍යය එලෙසම පවතී. මිනිසුන් යනු අසම්පූර්ණ සත්ත්ව කොට්ඨාසයක් බැවින් කලාව විනිශ්චය කළ යුත්තේ එහි ඇති ගුණාත්මකභාවය මත පමණක් බව බොහෝ දෙනා තර්ක කරති. නිර්මාණකරුවාගේ වැරදි නිසා සෑම කලා නිර්මාණයක්ම ප්‍රතික්ෂේප කළහොත්, ලෝක සංස්කෘතියෙන් විශාල කොටසක් අහිමි වී යනු ඇත.

නමුත් සැබෑ ජීවිතය සිද්ධාන්තවලට වඩා හැඟීම්බරව සහ සදාචාරාත්මකව සංකීර්ණ වේ. ප්‍රේක්ෂකයන් සහ ශ්‍රාවකයන් ස්වාභාවිකවම නිර්මාණයක් සහ එය බිහි කළ පුද්ගලයා එකට සම්බන්ධ කර සිතීමට පෙළඹේ. විශේෂයෙන්ම, අදාළ කලාකරුවා සමාජය ඉදිරියේ සදාචාරය, ආධ්‍යාත්මිකත්වය හෝ යහගුණය නියෝජනය කළ අයෙකු වන විට මෙය වඩාත් දුෂ්කර වේ. වැරදි ක්‍රියාවලට චෝදනා ලැබ සිටින ආගමික නායකයෙකු කරුණාව, පවිත්‍රත්වය හෝ සදාචාරය ගැන නිර්මාණ බිහි කර ඇති විට, එම පරස්පරතාව නොසලකා හැරීම බොහෝ දෙනෙකුට අපහසුය.

ශ්‍රී ලංකාව තුළ බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේලා සාම්ප්‍රදායිකව සලකනු ලබන්නේ සදාචාරාත්මක මඟපෙන්වන්නන් ලෙසය. එම නිසා, සාමාන්‍ය ජනප්‍රිය තරුවකට එල්ල වන චෝදනාවලට වඩා, පූජ්‍ය පක්ෂයේ සාමාජිකයෙකුට එල්ල වන චෝදනා සමාජයට දැඩි ලෙස බලපායි. එබැවින් මෙම ප්‍රශ්නය හුදෙක් විනෝදාස්වාදයෙන් ඔබ්බට ගොස් ආගමික විශ්වාසය, සංස්කෘතික අනන්‍යතාව සහ පොදු සදාචාරය පිළිබඳ ක්ෂේත්‍රයට ඇතුළු වේ.

"ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ සංස්කෘතියේ" (Cancel Culture) නැගීම

වැරදි හැසිරීම් සම්බන්ධයෙන් චෝදනා එල්ල වන කලාකරුවන්ට ප්‍රතිචාර දක්වන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳව ලොව පුරා සමාජය වඩ වඩාත් අර්බුදයකට මුහුණ දී සිටී. මෙම තත්ත්වය බොහෝ විට "ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ සංස්කෘතිය" (Cancel Culture) ලෙස හඳුන්වන සංකල්පය සමඟ සම්බන්ධ වේ. එහිදී, සදාචාර විරෝධී හැසිරීම් පිළිබඳ චෝදනා හෝ හෙළිදරව් කිරීම්වලින් පසුව, ප්‍රසිද්ධ පුද්ගලයන්ට සමාජීය, වෘත්තීය සහ ආර්ථිකමය වශයෙන් දැඩි ප්‍රතිවිපාකවලට මුහුණ දීමට සිදු වේ.

මීට වඩාත්ම මතභේදාත්මක උදාහරණයක් වන්නේ මයිකල් ජැක්සන් ය. ඉතිහාසයේ විශිෂ්ටතම කලාකරුවෙකු ලෙස සැලකුණද, ඔහුට එල්ල වූ ළමා අපයෝජන චෝදනා නිසා ඔහුගේ කීර්ති නාමයට දැඩි හානි සිදු විය. ‘Leaving Neverland’ නමැති වාර්තා චිත්‍රපටයෙන් පසුව, ගුවන්විදුලි මධ්‍යස්ථාන සහ මාධ්‍ය ආයතන කිහිපයක්ම ඔහුගේ සංගීතය ප්‍රචාරය කිරීම සීමා කිරීමට හෝ තාවකාලිකව නැවැත්වීමට පියවර ගත්තේය. එසේ වුවද, මිලියන සංඛ්‍යාත රසිකයෝ එම චෝදනා මතභේදාත්මක බවත්, ඔහුගේ කලාත්මක දායකත්වය අසමසම බවත් පවසමින් ඔහු වෙනුවෙන් දිගටම පෙනී සිටියහ.

එලෙසම, බාලවයස්කාරියක අපයෝජනය කිරීමේ දිගුකාලීන නීතිමය ගැටලුවක් පැවතියද, රෝමන් පොලාන්ස්කි සිනමා ඉතිහාසයේ වඩාත්ම ඇගයීමට ලක් වූ සිනමාකරුවෙකු ලෙස රැඳී සිටියි. ඔහුට ගෞරවනීය සම්මාන හිමි වුවද, බොහෝ නළු නිළියන් සහ ක්‍රියාකාරීන් ඔහුව දිගින් දිගටම ඇගයීමට ලක් කළ ආයතන විවේචනය කළහ. ඔහුගේ සිදුවීම මඟින් කලාත්මක ජයග්‍රහණ සහ වගවීම අතර ඇති දැඩි නොසන්සුන්තාව පෙන්නුම් කළේය.

පුළුල් ලෙස සාකච්ඡාවට බඳුන් වූ තවත් පුද්ගලයෙකු වන්නේ වුඩි ඇලන් ය. ඔහුගේ පෞද්ගලික ජීවිතය හා සම්බන්ධ චෝදනා දැඩි විවේචනයට ලක් වූ අතර, සමහර නළු නිළියන් මීට පෙර ඔහුගේ නිර්මාණ අගය කර තිබුණද, පසුව ඔහුගේ සිනමාපටවලින් ඈත් වීමට කටයුතු කළහ. ඔහු වටා ඇති විවාදයෙන් පැහැදිලි වන්නේ නූතන ප්‍රේක්ෂකයන් කලාත්මක වටිනාකම මෙන්ම සදාචාරය ද වඩ වඩාත් සලකා බලන බවයි.

කෙවින් ස්පේසි, ආර්. කෙලී සහ හාවි වේන්ස්ටයින් වැනි පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙන් ද විනෝදාස්වාද ක්ෂේත්‍රය තුළ මෙවැනිම මතභේදාත්මක සිදුවීම් රැසක් දැකගත හැකි විය. මෙම අවස්ථාවලදී, චෝදනා නිසා කීර්ති නාමය නැති වූවා පමණක් නොව, අපරාධ පරීක්ෂණ, වෘත්තීයමය වශයෙන් හුදෙකලා වීම් සහ සමාජීය වශයෙන් ප්‍රතික්ෂේප වීම් ද සිදු විය.

මෙම ගෝලීය ප්‍රවණතාවෙන් පෙනී යන්නේ, යම් පුද්ගලයෙකු දක්ෂ හෝ බලපෑම් සහගත වූ පමණින්ම ඔහුගේ වැරදිවලට සමාව දීමට නූතන සමාජය කැමැත්තක් නොදක්වන බවයි. ප්‍රසිද්ධිය යනු වගවීමෙන් මිදීමට ඇති බලපත්‍රයක් ලෙස දැන් පිළිගැනෙන්නේ නැත.

නීතියේ සහ යුක්තියේ භූමිකාව

මෙවැනි සෑම මතභේදාත්මක සිදුවීමකම මධ්‍යයේ අත්‍යවශ්‍ය මූලධර්මයක් පවතී. එනම්, එල්ල වන චෝදනා නිසි නීතිමය ක්‍රියාවලියක් හරහා විමර්ශනය කළ යුතු බවයි. මහජන කෝපය මත පමණක් කෙනෙකුගේ වරදකාරී බව තීරණය කළ නොහැකිය. තරාතිරම නොබලා සෑම පුද්ගලයෙකුටම සාධාරණ පරීක්ෂණයකට ඇති අයිතිය සහ අධිකරණයකදී වරදකරු වන තෙක් ඔහු නිවැරදිකරුවෙකු ලෙස සැලකීමේ අයිතිය හිමි විය යුතුය.

කෙසේ වෙතත්, නීතිමය නිවැරදිකාරිත්වය සහ මහජන විශ්වාසය සැමවිටම එක සමාන නොවේ. තවමත් විසඳී නොමැති චෝදනාවලට පවා සමාජය විසින් යම් නිර්මාණකරුවෙකු සහ ඔහුගේ නිර්මාණ දෙස බලන ආකාරය වෙනස් කළ හැකිය. විශේෂයෙන්ම, ආගමික නායකයන්, අධ්‍යාපනඥයන් හෝ සංස්කෘතික නායකයන් වැනි, තම බලය සහ පිළිගැනීම සදාචාරාත්මක විශ්වාසය මත රඳා පවතින පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙන් මෙය වඩාත් සත්‍ය වේ.

කලාවට නීතියට ඉහළින් පැවතිය නොහැක. මිලියන ගණනකගේ ආදරය දිනා ගැනීම යුක්තියෙන් මිදීමට හේතුවක් නොවේ. ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමාජයක නීතියේ ආධිපත්‍යය කලාකරුවන්ට, දේශපාලනඥයන්ට, පූජ්‍ය පක්ෂයට සහ සාමාන්‍ය පුරවැසියන්ට එක හා සමානව බලපැවැත්විය යුතුය. චෝදනා ඔප්පු වුවහොත්, එම පුද්ගලයාගේ ප්‍රසිද්ධිය හෝ සංස්කෘතියට කළ දායකත්වය නොතකා නීතියට අනුව දඬුවම් පැමිණවිය යුතුය.

ශ්‍රී ලංකාව තුළ ද වගවීම, අපයෝජනය සහ ආයතනික රැකවරණය පිළිබඳ මහජන සාකච්ඡා වඩ වඩාත් මතු වෙමින් පවතී. සමාජ මාධ්‍ය විසින් මෙම සංවාද තවත් තීව්‍ර කර ඇති අතර, එමඟින් වින්දිතයන්ට සහ ක්‍රියාකාරීන්ට පසුගිය දශකවලට වඩා විවෘතව කතා කිරීමට අවස්ථාව ලැබී ඇත. එමෙන්ම, මෙම වටපිටාව නිසා වැරදි තොරතුරු ප්‍රචාරය වීම, හැඟීම්බරව බෙදී යාම සහ පරීක්ෂණ අවසන් වීමට පෙර කලබලයෙන් තීරණවලට එළඹීමේ අවදානමක් ද නිර්මාණය වේ.

එබැවින් සමාජය ඉතා ප්‍රවේශම් සහගත සමබරතාවක් පවත්වා ගත යුතුය. එනම්, සාධාරණත්වය අත්නොහරිමින් යුක්තිය වෙනුවෙන් පෙනී සිටීමයි.

ප්‍රේක්ෂකයන්ගේ සදාචාරාත්මක වගකීම

එලෙසම වැදගත් තවත් ප්‍රශ්නයක් වන්නේ ප්‍රේක්ෂකයන්ගේ වගකීමයි. නිර්මාණකරුවාගේ ක්‍රියාවන් ප්‍රතික්ෂේප කරන අතරතුරම, ඔහුගේ ගීතයකට සවන්දීමට හෝ සිනමාපටයක් නැරඹීමට මිනිසුන්ට දිගටම හැකිද?

ඇතැමුන් තර්ක කරන්නේ කලාව රසවිඳීමෙන් වක්‍රව නිර්මාණකරුවාට සහයෝගය ලැබෙන බවත්, එමඟින් වින්දිතයන්ගේ වේදනාව අවතක්සේරු වන බවත්ය. තවත් පිරිසක් විශ්වාස කරන්නේ කලාව සමාජයට මුදාහළ පසු එය පොදු සංස්කෘතියේ කොටසක් බවට පත්වන බැවින්, පුද්ගලික වැරදි නිසා එය ඉතිහාසයෙන් මකා දැමිය නොහැකි බවයි.

විශේෂයෙන්ම වින්දිතයන් සම්බන්ධ වන විට මෙම ගැටලුව වඩාත් සංවේදී වේ. යම් නිර්මාණකරුවෙකුගේ නිර්මාණවලට ඇති ආදරය නිසාම ඔහුව ප්‍රසිද්ධියේ ආරක්ෂා කිරීමට යාමෙන්, තමන්ට හානියක් වූ බව පවසන වින්දිතයන්ගේ හඬ නිතැතින්ම යටපත් වීමට හෝ ප්‍රතික්ෂේප වීමට ඉඩ ඇත. මෑත කාලයේදී, වින්දිතයන් කේන්ද්‍ර කරගත් දෘෂ්ටිකෝණයන් ලොව පුරා දැඩි බලපෑමක් එල්ල කර තිබේ. ජනප්‍රිය තරු කෙරෙහි දක්වන හැඟීම්බර බැඳීමට වඩා චෝදනා ලැබූ වින්දිතයන් කෙරෙහි දක්වන අනුකම්පාවට සමාජය ප්‍රමුඛතාව දිය යුතු බව දැන් බොහෝ දෙනා තර්ක කරති.

ඒ අතරම, කලා නිර්මාණ සංස්කෘතික මතකයෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම මකා දැමීම සැමවිටම ප්‍රායෝගික හෝ සුදුසු නොවිය හැකිය. සාහිත්‍යය, සිනමාව සහ සංගීතය බොහෝ විට තනි නිර්මාණකරුවෙකුට වඩා විශාල ඓතිහාසික වටිනාකමකින් යුක්ත වේ. කලාකරුවාගේ පසුකාලීන හැසිරීම් කුමක් වුවත්, යම් ගීතයක් ශ්‍රාවකයාට පුද්ගලිකව ඉතා වැදගත් අර්ථයක් ගෙන දිය හැකිය.

එබැවින්, මෙහි ඇති අභියෝගය වන්නේ සරලවම පිළිගැනීම හෝ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම නොව, සදාචාරාත්මක පරිණතභාවයක් වර්ධනය කර ගැනීමයි. එනම්, සදාචාරාත්මක බිඳවැටීම් පිළිබඳව අවංකවම ක්‍රියා කරන අතරතුර, එහි ඇති කලාත්මක වටිනාකම අගය කිරීමට ඇති හැකියාවයි.

පුද්ගලයන්ගෙන් ඔබ්බට ගිය අර්බුදයක්

අවසාන වශයෙන්, මෙම විවාදයෙන් පිළිබිඹු වන්නේ නූතන සමාජය තුළ පවතින විශාල සදාචාරාත්මක අර්බුදයකි. මිනිසුන් බොහෝ විට කලාකරුවන්, ආගමික නායකයන් සහ ජනප්‍රිය තරු ඉහළින්ම තබා ගනිමින්, ඔවුන් පරිපූර්ණ පුද්ගලයන් වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරති. ඔවුන් අතින් වැරදි සිදු වූ විට, සමාජය ඔවුන් කෙරෙහි තැබූ සදාචාරාත්මක විශ්වාසය බිඳ වැටෙන බැවින් එම කලකිරීම පෞද්ගලික වේදනාවක් බවට පත්වේ.

නමුත් දක්ෂතාව සහ ගුණධර්ම යනු එකක් නොවන බව ඉතිහාසය අපට නිරන්තරයෙන් මතක් කර දෙයි. දැඩි සදාචාර විරෝධී පුද්ගලයන්ගෙන් පවා විශිෂ්ට කලා නිර්මාණ බිහි විය හැකිය. අනෙක් අතට, සදාචාරාත්මක යහපත්කම තිබූ පමණින්ම කෙනෙකුගෙන් විශිෂ්ට කලා නිර්මාණ බිහි වන්නේ ද නැත.

එබැවින් ශ්‍රී ලංකාවේ වත්මන් මතභේදාත්මක තත්ත්වය තනි පුද්ගල සිදුවීමකට වඩා වැඩි යමක් නිරූපණය කරයි. එය සදාචාරය, යුක්තිය, ජනප්‍රිය සංස්කෘතිය, ආගම සහ කලාවේ සැබෑ ස්වභාවය පිළිබඳ දුෂ්කර ප්‍රශ්නවලට මුහුණ දීමට සමාජයට බල කරයි.

"අතීතය සිහිනයක් පමණයි . . .  සැබෑ සුවඳක් නෑ" ගීතයට අනුව අතීතය හුදෙක් සිහිනයක් වුවද, අතීතයේ කළ ක්‍රියාවන් සිහින මෙන් සරලව අතුරුදහන් නොවේ. නිර්මාණ පරම්පරා ගණනාවක් පැවතිය හැකි වුවද, නිර්මාණකරුවන්ගේ හැසිරීම් රටාව අනුව ඉතිහාසය ඔවුන්ව මතක තබා ගන්නා ආකාරය තීරණය වේ. අවසානයේදී, ප්‍රසිද්ධිය, දක්ෂතාව හෝ කලාත්මක විශිෂ්ටත්වයට වඩා යුක්තිය, අනුකම්පාව සහ වගවීම උසස් බව මානව වර්ගයා තේරුම් ගත යුතුය.